Endüstriyel Haberleşme Protokolleri: Modbus, EtherCAT, Profinet
📑 İçindekiler (Tıkla Aç)
Endüstriyel Haberleşme Protokolleri: Modbus, EtherCAT, Profinet – Saha Rehberi ve Teknik Makale
Endüstriyel otomasyonun kalbi, farklı cihazlar arasında kesintisiz ve güvenilir veri alışverişini sağlayan haberleşme protokollerinde atmaktadır. Fabrika katından en karmaşık üretim hatlarına kadar her yerde, sensörlerden aktüatörlere, PLC’lerden SCADA sistemlerine kadar binlerce cihazın uyum içinde çalışması, doğru protokol seçimi ve uygulamasıyla mümkündür. Bu kapsamlı saha rehberi ve teknik makale, modern endüstriyel otomasyonun üç temel taşı olan Modbus, Profinet ve EtherCAT protokollerini derinlemesine inceleyerek, çalışma prensiplerini, teknik özelliklerini, kullanım alanlarını, avantajlarını ve dezavantajlarını ortaya koymaktadır. Amacımız, endüstriyel otomasyon profesyonellerine, mühendislere ve teknisyenlere, projelerinde en uygun haberleşme çözümünü seçme ve uygulama konusunda sağlam bir temel sunmaktır. Endüstriyel nesnelerin interneti (IIoT) ve Endüstri 4.0 gibi kavramların yükselişiyle birlikte, bu protokollerin önemi hiç olmadığı kadar artmıştır. Verimli, hızlı ve deterministik haberleşme, günümüzün rekabetçi üretim ortamında vazgeçilmez bir gerekliliktir.
Çalışma Prensibi ve Teknik Veriler
Endüstriyel haberleşme protokolleri, otomasyon sistemlerinin farklı katmanlarında veri akışını düzenleyen kurallar bütünüdür. Her protokol, belirli bir ihtiyaca veya uygulama senaryosuna göre optimize edilmiştir. Bu bölümde, Modbus, Profinet ve EtherCAT’in temel çalışma prensiplerini, mimarilerini ve teknik ayrıntılarını ele alacağız.
Modbus: Basitlik ve Yaygınlık
Modbus, 1979 yılında Modicon (şimdi Schneider Electric bünyesinde) tarafından geliştirilmiş, endüstriyel haberleşme dünyasının en eski ve en yaygın protokollerinden biridir. Basitliği, açık kaynak yapısı ve düşük maliyetli donanım gereksinimleri sayesinde geniş bir kabul görmüştür. Başlangıçta seri haberleşme için tasarlanmış olsa da, günümüzde Ethernet tabanlı versiyonları da mevcuttur.
- Modbus RTU (Remote Terminal Unit): Genellikle RS-232 veya RS-485 fiziksel katmanı üzerinden çalışır. Bir master (ana cihaz) ve birden fazla slave (köle cihaz) mimarisine sahiptir. Master, slave cihazlara sorgu gönderir ve slave’ler yanıt verir. Bu model, veri transferini deterministik yapmaz; çünkü master’ın her slave’i sırayla sorgulaması gerekir. Tipik uygulama alanları arasında PLC’ler, HMI’lar, sensörler, motor sürücüleri ve enerji analizörleri gibi cihazlar arasında basit veri alışverişi bulunur. Kablo uzunluğu ve hız, fiziksel katmana bağlıdır (RS-485 ile 1200 metreye kadar).
- Modbus TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol): Standart Ethernet ağları üzerinde çalışır ve Modbus RTU’nun paket yapısını TCP/IP paketlerine kapsüller. Bu, Modbus’un modern ağ altyapılarıyla entegre olmasını sağlar. Modbus TCP/IP, birden fazla master’a izin verebilir ve daha yüksek hızlar sunar. Ancak, standart Ethernet’in doğası gereği, deterministik bir protokol değildir; veri paketlerinin iletim süresi ağ yoğunluğuna bağlı olarak değişebilir. SCADA sistemleri, kurumsal ağ entegrasyonları ve daha geniş mesafelerdeki cihaz haberleşmesi için tercih edilir.
Modbus’un veri modeli, Coil’ler (tek bitlik dijital çıkışlar), Discrete Input’lar (tek bitlik dijital girişler), Input Register’lar (16 bitlik analog girişler) ve Holding Register’lar (16 bitlik analog çıkışlar/parametreler) olmak üzere dört ana kategoride düzenlenmiştir. Bu basit yapı, protokolün öğrenilmesini ve uygulanmasını kolaylaştırır.
Profinet: Ethernet Tabanlı Endüstriyel Otomasyon
Profinet (Process Field Network), Siemens tarafından geliştirilen ve PI (Profibus & Profinet International) tarafından desteklenen, standart Ethernet’i temel alan bir endüstriyel Ethernet protokolüdür. Yüksek hızlı, deterministik ve gerçek zamanlı haberleşme yetenekleri sunarak, Profibus’un yerini almayı hedeflemiştir. Profinet, üç ana haberleşme sınıfına ayrılır:
- Profinet TCP/IP (Non-Real-Time): Standart TCP/IP katmanı üzerinden çalışan, deterministik olmayan haberleşmedir. Genellikle konfigürasyon, diagnostik ve büyük veri transferleri için kullanılır.
- Profinet RT (Real-Time): Standart Ethernet çerçevelerini kullanarak, TCP/IP ve UDP/IP katmanlarını atlayarak daha hızlı haberleşme sağlar. Bu, kontrol verilerinin deterministik bir şekilde iletilmesine olanak tanır. Çoğu endüstriyel otomasyon uygulaması için yeterli gerçek zamanlı performansı sunar ve birkaç milisaniye aralığında döngü süreleri elde edilebilir.
- Profinet IRT (Isochronous Real-Time): En yüksek deterministik performansı sunan Profinet sınıfıdır. Özel donanım ve anahtarlama teknikleri kullanarak, mikrosaniye hassasiyetinde senkronizasyon ve döngü süreleri elde edilebilir. Özellikle hareket kontrolü, robotik ve diğer hassas senkronizasyon gerektiren uygulamalar için tasarlanmıştır. IRT, zaman dilimleme (time slicing) prensibiyle çalışır; kritik veriler önceden ayrılmış zaman aralıklarında iletilir.
Profinet, esnek topoloji seçenekleri sunar: yıldız, hat ve halka topolojileri desteklenir. Cihazlar, Profinet IO (Input/Output) sistemi adı verilen bir mimaride düzenlenir: IO Controller (PLC gibi), IO Device (sensörler, aktüatörler) ve IO Supervisor (HMI, PC). Geniş bant genişliği, IT ağlarıyla kolay entegrasyon ve sağlam diagnostik özellikleri, Profinet’i modern üretim ortamları için güçlü bir seçenek haline getirir.
EtherCAT: Ultra Hızlı ve Hassas Senkronizasyon
EtherCAT (Ethernet for Control Automation Technology), Beckhoff Automation tarafından geliştirilen ve ETG (EtherCAT Technology Group) tarafından desteklenen, açık bir endüstriyel Ethernet protokolüdür. En belirgin özelliği, “işlem anında” (processing on the fly) prensibiyle çalışmasıdır. Geleneksel Ethernet’te, her cihaz paketi alır, kendi verisini işler ve ardından paketi bir sonraki cihaza iletir. EtherCAT’te ise, bir master cihaz bir Ethernet çerçevesi gönderir ve bu çerçeve zincirleme bir şekilde tüm slave cihazlardan geçer. Her slave, çerçeve geçerken kendi verisini okur veya yazar ve çerçeve hiçbir zaman tamamen işlenmek üzere durmaz. Bu sayede, çerçeve son slave’e ulaştığında ve master’a geri döndüğünde, tüm veriler toplanmış veya dağıtılmış olur. Bu yöntem, son derece düşük gecikme süreleri ve yüksek hızlı veri aktarımı sağlar.
EtherCAT’in temel özellikleri şunlardır:
- Yüksek Hız ve Determinism: Mikrosaniye mertebesinde döngü süreleri ve jiter (titreşim) garantisi sunar. Bu, özellikle çok eksenli hareket kontrolü, robotik ve diğer hassas senkronizasyon gerektiren uygulamalar için idealdir.
- Esnek Topoloji: Hat, ağaç, yıldız ve halka topolojilerini destekler. Slave cihazlar, standart Ethernet kablolarıyla birbirine zincirleme bağlanabilir, bu da harici switch ihtiyacını ortadan kaldırır ve kablolama maliyetini düşürür.
- Distributed Clocks (Dağıtık Saatler): EtherCAT, tüm ağdaki cihazlar arasında son derece hassas bir zaman senkronizasyonu sağlar. Bu, hareket kontrol uygulamalarında eş zamanlılığı garanti eder.
- Düşük Donanım Maliyeti: Slave cihazlar, basit ve uygun maliyetli EtherCAT ASIC’leri veya FPGA’lar kullanabilir.
EtherCAT, otomasyon dünyasında “gerçek zamanlı Ethernet”in zirvesi olarak kabul edilir ve özellikle yüksek performanslı makinelerde, yarı iletken üretiminde, baskı makinelerinde ve test sistemlerinde yaygın olarak kullanılır. EtherCAT master, genellikle özel bir EtherCAT master kontrol kartı veya yazılım tabanlı bir master ile donatılmış bir endüstriyel PC veya PLC olabilir.
| Parametre | Değer/Açıklama |
|---|---|
| Protokol Adı | Modbus RTU |
| Temel Teknoloji | Seri Haberleşme (RS-232/RS-485) |
| İletişim Hızı (Mbps) | 0.0096 – 0.1152 (9.6 Kbps – 115.2 Kbps) |
| Determinism | Düşük (Master-slave sorgu döngüsüne bağlı) |
| Topoloji | Bus (Hat) |
| Veri Modeli/Yaklaşım | Coils, Registers (Basit veri blokları) |
| Tipik Uygulama Alanları | Sensörler, aktüatörler, enerji ölçerler, HMI’lar, eski sistem entegrasyonu |
| Ağ Yönetimi | Basit, manuel adresleme |
| Maliyet/Karmaşıklık | Çok Düşük / Çok Basit |
| Protokol Adı | Modbus TCP/IP |
| Temel Teknoloji | Ethernet (TCP/IP) |
| İletişim Hızı (Mbps) | 10/100/1000 |
| Determinism | Düşük (Standart Ethernet’in deterministik olmayan yapısı) |
| Topoloji | Yıldız, Hat, Ağaç (Ethernet switchleri ile) |
| Veri Modeli/Yaklaşım | Coils, Registers (Basit veri blokları) |
| Tipik Uygulama Alanları | SCADA, HMI, PLC’ler arası haberleşme, kurumsal ağ entegrasyonu |
| Ağ Yönetimi | IP adresleme, standart Ethernet araçları |
| Maliyet/Karmaşıklık | Düşük / Orta |
| Protokol Adı | Profinet RT |
| Temel Teknoloji | Endüstriyel Ethernet (Özel MAC katmanı) |
| İletişim Hızı (Mbps) | 100 (Hızlı Ethernet) |
| Determinism | Orta-Yüksek (Milisaniye döngü süreleri) |
| Topoloji | Yıldız, Hat, Ağaç, Halka |
| Veri Modeli/Yaklaşım | IO-Controller, IO-Device, IO-Supervisor |
| Tipik Uygulama Alanları | Genel otomasyon, proses kontrol, orta hızlı hareket kontrolü |
| Ağ Yönetimi | GSDML dosyaları, PN-IO konfigürasyonu, otomatik adresleme |
| Maliyet/Karmaşıklık | Orta / Orta |
| Protokol Adı | Profinet IRT |
| Temel Teknoloji | Endüstriyel Ethernet (Donanım destekli, zaman dilimleme) |
| İletişim Hızı (Mbps) | 100 (Hızlı Ethernet) |
| Determinism | Çok Yüksek (Mikrosaniye döngü süreleri, jiter kontrolü) |
| Topoloji | Yıldız, Hat, Ağaç, Halka |
| Veri Modeli/Yaklaşım | IO-Controller, IO-Device, IO-Supervisor |
| Tipik Uygulama Alanları | Yüksek hızlı hareket kontrolü, robotik, senkronize eksenler |
| Ağ Yönetimi | GSDML dosyaları, PN-IO konfigürasyonu, otomatik adresleme, özel switchler |
| Maliyet/Karmaşıklık | Yüksek / Karmaşık |
| Protokol Adı | EtherCAT |
| Temel Teknoloji | Endüstriyel Ethernet (“Processing on the fly” prensibi) |
| İletişim Hızı (Mbps) | 100 (Hızlı Ethernet) |
| Determinism | En Yüksek (Mikrosaniye döngü süreleri, dağıtık saatler) |
| Topoloji | Hat, Ağaç, Yıldız, Halka (Dahili switchler sayesinde) |
| Veri Modeli/Yaklaşım | Master-Slave (Çerçeve geçerken veri işleme) |
| Tipik Uygulama Alanları | Ultra hızlı hareket kontrolü, robotik, CNC, yarı iletken üretimi |
| Ağ Yönetimi | ESI dosyaları, otomatik adresleme, dağıtık saat senkronizasyonu |
| Maliyet/Karmaşıklık | Orta-Yüksek / Orta |
Sahada Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Kablo Seçimi ve Uzunluğu: Endüstriyel ortamlar, elektromanyetik gürültüye (EMI) ve fiziksel aşınmaya maruz kalır. Modbus RTU için RS-485 kablolamasında bükümlü çift (twisted pair) ve ekranlı (shielded) kablolar kritik öneme sahiptir. Ethernet tabanlı Profinet ve EtherCAT için ise endüstriyel sınıf, Cat5e veya Cat6 (veya daha yüksek) STP (Shielded Twisted Pair) kablolar tercih edilmelidir. Kablo uzunlukları, protokol spesifikasyonlarına ve kullanılan cihazların özelliklerine göre belirlenmelidir; bu sınırlar aşılırsa sinyal zayıflaması ve veri kaybı yaşanabilir. Fiber optik kablolar, uzun mesafeler ve yüksek gürültülü ortamlar için ideal çözümler sunar.
- Topoloji Tasarımı ve Ağ Cihazları: Her protokolün desteklediği topolojiler farklıdır. Modbus RTU genellikle bir bus (hat) topolojisi kullanırken, Ethernet tabanlı protokoller yıldız, hat, ağaç ve halka topolojilerini destekler. Profinet için endüstriyel switchler, performansı ve determinizmi sağlamak adına kritik öneme sahiptir. EtherCAT ise “on-the-fly” işleme prensibi sayesinde dahili switch fonksiyonelliğine sahip slave cihazlar kullanır ve harici switch ihtiyacını minimize eder. Halka topolojileri, tek bir kablo kopması durumunda dahi ağın çalışmaya devam etmesini sağlayan yedeklilik (redundancy) avantajı sunar.
- Adresleme ve Cihaz Kimlikleri: Her cihazın ağda benzersiz bir adresi veya kimliği olması gerekir. Modbus RTU’da bu, genellikle DIP switch’ler veya yazılım ile ayarlanan bir slave ID’dir. Modbus TCP/IP’de IP adresleri kullanılır. Profinet ve EtherCAT’te ise cihaz isimleri ve otomatik adresleme mekanizmaları mevcuttur. Yanlış veya çakışan adresler, haberleşme sorunlarının en yaygın nedenlerinden biridir. Profinet’te GSDML (General Station Description Markup Language) dosyaları, EtherCAT’te ESI (EtherCAT Slave Information) dosyaları, cihazların doğru şekilde konfigüre edilmesi ve ağa dahil edilmesi için gereklidir.
- Senkronizasyon ve Gerçek Zamanlılık: Özellikle hareket kontrolü ve hassas prosesler için senkronizasyon hayati öneme sahiptir. EtherCAT’in dağıtık saatler (Distributed Clocks) özelliği, ağdaki tüm cihazların mikrosaniye hassasiyetinde senkronize olmasını sağlar. Profinet IRT de benzer şekilde yüksek hassasiyetli senkronizasyon sunar. Modbus ve Profinet RT ise daha çok döngüsel veri alışverişi için uygundur ve bu seviyede bir senkronizasyon garanti etmez. Uygulamanın gerektirdiği senkronizasyon seviyesini doğru belirlemek, protokol seçiminde kritik bir faktördür.
- Siber Güvenlik: Endüstriyel kontrol sistemleri (ICS) giderek artan siber saldırı tehditleriyle karşı karşıyadır. Modbus gibi eski protokoller, tasarım gereği güvenlik özelliklerinden yoksundur. Ethernet tabanlı Profinet ve EtherCAT, standart Ethernet’in güvenlik mekanizmalarını kullanabilir (VLAN’lar, güvenlik duvarları vb.), ancak yine de ağın izole edilmesi, erişim kontrolü ve düzenli güvenlik yamalarının uygulanması gibi önlemler alınmalıdır. Endüstriyel otomasyon ağlarının kurumsal ağlardan fiziksel veya mantıksal olarak ayrılması (air-gapping veya VLAN ile) temel bir güvenlik prensibidir.
- Yazılım ve Firmware Uyumluluğu: Protokollerin doğru çalışması için master ve slave cihazların firmware versiyonları ile konfigürasyon yazılımlarının uyumlu olması gerekir. Üreticinin sağladığı dokümantasyon ve yazılım güncellemeleri düzenli olarak takip edilmelidir. GSDML ve ESI dosyalarının doğru versiyonlarının kullanılması, cihazların PLC veya kontrolör yazılımında sorunsuz entegrasyonu için şarttır.
- Gürültü ve EMC (Elektromanyetik Uyumluluk): Endüstriyel ortamlar, motorlar, sürücüler ve yüksek güç ekipmanlarından kaynaklanan elektromanyetik gürültü ile doludur. Bu gürültü, haberleşme sinyallerini bozabilir. Ekranlı kabloların doğru topraklanması, ferrit boğumlar, kabloların güç kablolarından ayrı rotalarda çekilmesi ve panolarda uygun EMC uygulamaları, haberleşme güvenilirliğini artırmak için hayati öneme sahiptir.
Sık Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümleri
Endüstriyel haberleşme sistemlerinde karşılaşılan sorunlar genellikle kablolama, konfigürasyon veya uyumluluk eksikliklerinden kaynaklanır. İşte sıkça karşılaşılan bazı sorunlar ve çözüm önerileri:
- Bağlantı Sorunları (Kablo, Konnektör, Terminasyon):
- Sorun: Cihazlar arasında haberleşme yok veya kesintili.
- Çözüm: Kabloları görsel olarak kontrol edin (ezilme, kopma). Konnektörlerin düzgün takıldığından ve sıkıldığından emin olun. Özellikle Modbus RTU’da RS-485 hattının başında ve sonunda 120 ohm’luk terminasyon dirençlerinin doğru yerleştirildiğini kontrol edin. Gevşek bağlantılar veya yanlış kablolama, sinyal bütünlüğünü bozar. Ethernet kablolarında Cat5e/Cat6 standartlarına uygunluk ve RJ45 konnektörlerinin doğru krimp edildiğinden emin olun. Kablo test cihazları (cable tester) ile fiziksel katmanı kontrol edin.
- Adresleme Çakışmaları veya Yanlış Adresleme:
- Sorun: Belirli bir cihazla haberleşme kurulamıyor veya yanlış cihazdan veri alınıyor.
- Çözüm: Her Modbus slave’inin benzersiz bir ID’ye sahip olduğundan emin olun. Modbus TCP/IP ve Profinet/EtherCAT cihazlarının IP adreslerinin veya cihaz isimlerinin ağda çakışmadığını doğrulayın. PLC programındaki cihaz adresleriyle fiziksel cihazların adreslerinin eşleştiğini kontrol edin. Cihaz dokümantasyonunu ve konfigürasyon yazılımını kullanarak adresleme ayarlarını gözden geçirin.
- Performans Düşüşleri ve Gecikmeler:
- Sorun: Veri döngü süreleri beklenenden uzun, hareket kontrolünde titreme veya hassasiyet kaybı var.
- Çözüm: Ağ yükünü kontrol edin. Çok sayıda cihaz veya yüksek veri trafiği, özellikle deterministik olmayan protokollerde performansı düşürebilir. Profinet RT veya EtherCAT gibi gerçek zamanlı protokollerde, ağ topolojisinin ve switchlerin doğru yapılandırıldığından emin olun. Profinet için, ağdaki switchlerin Profinet uyumlu olduğundan ve IRT için özel IRT switchlerin kullanıldığından emin olun. Ağdaki gereksiz trafiği azaltın, ağ segmentasyonunu göz önünde bulundurun. Master cihazın işlem gücünün yeterli olup olmadığını kontrol edin.
- Senkronizasyon Kaybı:
- Sorun: Çok eksenli hareket kontrol sistemlerinde eksenler arasında kayma veya senkronizasyon hatası.
- Çözüm: EtherCAT’in dağıtık saatler (Distributed Clocks) özelliğinin doğru konfigüre edildiğinden emin olun. Profinet IRT kullanılıyorsa, tüm ağ cihazlarının IRT uyumlu olduğundan ve doğru zaman dilimleme ayarlarının yapıldığından emin olun. Ağdaki jiteri artırabilecek fiziksel sorunları (kablo kalitesi, EMI) araştırın. Master cihazın senkronizasyon yeteneklerini ve ayarlarını kontrol edin.
- Protokol Uyuşmazlıkları:
- Sorun: Farklı marka cihazlar arasında haberleşme kurulamıyor veya veri formatları uyumsuz.
- Çözüm: Cihazların aynı protokolün aynı versiyonunu desteklediğinden emin olun. Modbus’ta, register adreslerinin ve veri tiplerinin (örneğin, 16 bit int, 32 bit float) doğru eşleştiğini kontrol edin. Profinet ve EtherCAT’te, cihazın GSDML veya ESI dosyasının kontrolör yazılımına doğru şekilde yüklendiğinden ve konfigürasyonun üreticinin spesifikasyonlarına uygun olduğundan emin olun. Gerekirse protokol dönüştürücüler (gateway) kullanmayı değerlendirin.
- Siber Güvenlik Zafiyetleri:
- Sorun: Endüstriyel ağa yetkisiz erişim veya zararlı yazılım bulaşması.
- Çözüm: Endüstriyel kontrol ağını (OT) kurumsal ağdan (IT) güvenlik duvarları ve VLAN’lar ile ayırın. Ağdaki tüm cihazların varsayılan şifrelerini değiştirin ve güçlü şifreler kullanın. Gereksiz portları kapatın. Ağ trafiğini izleyin ve anormallikleri tespit etmek için SIEM (Security Information and Event Management) çözümlerini entegre etmeyi düşünün. Güvenlik yamalarını düzenli olarak uygulayın ve endüstriyel ağa erişimi kısıtlayın.
Uzman Tavsiyesi
Endüstriyel haberleşme protokolleri dünyası, basit ve yaygın Modbus’tan, yüksek performanslı Profinet ve ultra hızlı EtherCAT’e kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Her protokolün kendine özgü avantajları, dezavantajları ve ideal uygulama alanları bulunmaktadır. Bir otomasyon projesinde doğru protokolü seçmek, sadece maliyet etkinliği değil, aynı zamanda sistemin performansı, güvenilirliği, ölçeklenebilirliği ve geleceğe uyumluluğu açısından da kritik öneme sahiptir. Modbus, basit veri toplama ve kontrol uygulamaları için hala geçerli ve ekonomik bir çözüm sunarken, Profinet modern fabrika otomasyonunun omurgasını oluşturarak geniş entegrasyon ve gerçek zamanlı yetenekler sağlar. EtherCAT ise özellikle hassas hareket kontrolü, robotik ve yüksek hızlı makine otomasyonu gibi en deterministik ve senkronize haberleşme gerektiren uygulamalar için rakipsizdir. Saha tecrübemiz gösteriyor ki, protokol seçiminde asla tek bir “en iyi” çözüm yoktur; her zaman uygulamanın spesifik gereksinimleri, mevcut altyapı, bütçe kısıtlamaları ve operatörün teknik bilgi birikimi göz önünde bulundurulmalıdır. Proje başlamadan önce detaylı bir gereksinim analizi yapmak, sistemin gelecekteki genişleme potansiyelini değerlendirmek ve farklı protokollerin entegrasyon yeteneklerini araştırmak, uzun vadede önemli faydalar sağlayacaktır. Ayrıca, endüstriyel siber güvenlik risklerinin artmasıyla birlikte, seçilen protokolün ve ağ altyapısının güvenlik özelliklerini de projenin başından itibaren düşünmek hayati önem taşımaktadır. Unutmayın, iyi tasarlanmış ve doğru yapılandırılmış bir haberleşme altyapısı, endüstriyel otomasyon sistemlerinizin verimliliğini ve dayanıklılığını doğrudan etkileyen en temel unsurlardan biridir.
